Leonardo da Vinci thường được nhắc đến như hiện thân của trí tuệ toàn năng

 Leonardo da Vinci thường được nhắc đến như hiện thân của trí tuệ toàn năng, nhưng điều ít người ngờ tới là nền tảng học vấn của ông lại rất khiêm tốn. Ông không được đào tạo trong các trường đại học danh giá, không trải qua con đường học thuật chính quy như nhiều trí thức cùng thời. Những gì Leonardo có khi còn trẻ chỉ là kiến thức cơ bản về đọc, viết và số học. Phần còn lại, thứ làm nên một Leonardo vĩ đại, được hình thành từ sự tò mò không mệt mỏi và khả năng tự học hiếm có.

Ở nước Ý thế kỷ XV, Latin là ngôn ngữ của tri thức, của khoa học, triết học và các văn bản kinh điển. Không nắm vững Latin đồng nghĩa với việc bị đứng ngoài thế giới học thuật chính thống. Leonardo bước vào đời với hạn chế đó. Ông không được học Latin từ nhỏ như con em giới trí thức, nhưng điều này không trở thành rào cản tuyệt đối. Trái lại, nó khiến ông tự mình tìm cách tiếp cận tri thức. Khi cần đọc các tác phẩm cổ, khi cần hiểu những lý thuyết khoa học đương thời, ông bắt đầu tự học Latin, chậm rãi nhưng bền bỉ, bằng cách sao chép, ghi chú, đối chiếu và thử nghiệm.

Câu chuyện với toán học còn thú vị hơn. Toán không đến với Leonardo từ thời niên thiếu, mà chỉ thực sự bước vào đời ông khi đã ngoài ba mươi tuổi. Đó là giai đoạn ông gặp Luca Pacioli, nhà toán học lớn của thời Phục Hưng, tác giả cuốn De Divina Proportione. Từ đây, Leonardo bước vào thế giới của hình học, tỷ lệ, cấu trúc và trật tự toán học của vũ trụ. Ông không học toán để trở thành một nhà toán học thuần túy, mà để hiểu sâu hơn về hình khối, không gian, chuyển động, ánh sáng và cơ thể con người.

Những bản vẽ giải phẫu, những nghiên cứu về tỷ lệ cơ thể, về chuyển động của nước, về cơ học của cánh chim hay cấu trúc của kiến trúc đều cho thấy một tư duy toán học chín muồi. Nhưng đó là tư duy được hình thành muộn, bằng trải nghiệm và quan sát, chứ không phải bằng giáo trình. Leonardo học bằng cách vẽ, đo, so sánh, sai rồi sửa, thử rồi ghi lại. Sổ tay của ông giống như một phòng thí nghiệm mở, nơi nghệ thuật và khoa học hòa vào nhau một cách tự nhiên.

Chính việc không được đào tạo bài bản lại mang đến cho Leonardo một lợi thế khác thường. Ông không bị ràng buộc bởi giáo điều. Ông không coi kiến thức cổ điển là chân lý bất biến, mà là điều cần được kiểm chứng. Trong các ghi chép của mình, Leonardo thường viết rằng kinh nghiệm là thầy dạy chân thật nhất. Quan sát trực tiếp quan trọng hơn việc lặp lại lời của người xưa. Điều này làm cho tư duy của ông mang tinh thần hiện đại một cách đáng kinh ngạc.

Bức phác thảo con người với cánh tay dang rộng gợi lên hình ảnh của Vitruvian Man không chỉ nói về tỷ lệ, mà còn nói về cách Leonardo nhìn thế giới. Con người nằm trong trung tâm của hình học, của tự nhiên, của vũ trụ. Để đạt được nhận thức ấy, ông không đi qua con đường giáo dục truyền thống, mà tự mở ra con đường riêng, nơi nghệ thuật, khoa học và triết học không tách rời nhau.

Leonardo không phải là thiên tài được “đúc sẵn” trong một hệ thống đào tạo hoàn chỉnh. Ông là minh chứng rằng tri thức có thể được hình thành từ khát vọng tự thân. Latin đến với ông khi ông cần nó. Toán học đến với ông khi ông cảm thấy nghệ thuật không còn đủ để trả lời những câu hỏi của mình. Mỗi giai đoạn trong đời Leonardo là một lần ông tái tạo chính mình bằng học hỏi.

Điều làm Leonardo trở nên đặc biệt không nằm ở việc ông biết bao nhiêu thứ, mà ở cách ông học. Học để hiểu thế giới, học để quan sát chính xác hơn, học để vẽ đúng hơn, để suy nghĩ sâu hơn. Ông không tích lũy kiến thức như một bộ sưu tập, mà biến kiến thức thành công cụ để nhìn cuộc sống với độ sắc nét ngày càng cao.

Leonardo vì thế không đại diện cho hình ảnh của một học giả trong tháp ngà. Ông giống một người thợ học hỏi suốt đời, dùng đôi mắt, đôi tay và trí óc để khám phá. Sự tự học của ông không mang vẻ anh hùng ca, mà mang vẻ lặng lẽ, bền bỉ, và đầy kiêu hãnh nội tâm. Đó là một trí tuệ được xây dựng từ khao khát hiểu biết hơn là từ bằng cấp.

Và có lẽ, chính vì xuất phát điểm khiêm tốn ấy, Leonardo mới giữ được sự ngạc nhiên trước thế giới đến tận cuối đời. Mỗi phát hiện đều giống như lần đầu tiên. Mỗi bản vẽ đều là một câu hỏi mở. Ông không học để hoàn tất tri thức, mà học để tiếp tục đặt câu hỏi. Trong lịch sử nghệ thuật và khoa học, hiếm có ai cho thấy rõ ràng đến thế rằng con đường tự học, nếu đủ sâu và đủ trung thực, có thể dẫn tới những đỉnh cao mà giáo dục chính quy cũng khó chạm tới.

Share: